ทุกขทุกข์และโทมนัสสทุกข์ : หน้า 71/188

ใจได้แต่รำพึงรำพันกับตนเองว่า อนิจจาตัวเรานี้ช่างยากจนนักหนา เกิดมาก็ไม่เทียมหน้าเทียม ตาผู้อื่นทั้งหลาย เหล่านี้คือทุกขทุกข์ 4.8 โทมนัสสทุกข์ ทุกข์เพราะน้อยใจ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงมีพระธรรมเทศนาว่า ความทุกข์อันใดที่ทำให้สัตว์ รู้สึกเคืองแค้นแน่นอุราปราศจากความสบาย ปราศจากความสุข ให้รู้สึกน้อยอกน้อยใจอยู่ร่ำไป ทุกข์อย่างนี้ตถาคตเรียกว่า โทมนัสสทุกข์ 4.9 อุปายาสทุกข์ ทุกข์เพราะความคับใจ ตรอมใจ สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสเทศนาในอุปายาสทุกข์ มีเนื้อความตามพระบาลีว่า ทุกข์ อันใดที่ทำให้บังเกิดสะอื้นอาลัยด้วยความคับแค้นใจ อันเนื่องมาจากการสูญเสียญาติก็ดี มรณกรรมแห่งมารดาบิดาก็ดี การสูญเสียสมบัติ ยศ บริวารก็ดี เหล่านี้คืออุปายาสทุกข์ ท่านผู้มีปัญญาพึงสังเกตด้วยว่า โสกทุกข์นั้นอุปมาเสมือนดังบุคคลเคี่ยวน้ำมันให้ เดือดอยู่ภายในภาชนะบนเตาไฟ ปริเทวทุกข์นั้นอุปมาเสมือนดังบุคคลเร่งไฟให้น้ำมันร้อนขึ้น จนพุ่งเดือดล้นออกมาจากภาชนะ ส่วนอุปายาสทุกข์นั้นอุปมาเสมือนดังน้ำมันซึ่งยังคงค้าง เหลืออยู่ในภาชนะนั้น อธิบายว่า โสกทุกข์นั้นเกิดขึ้นภายในกระทำให้จิตใจเดือดร้อนอยู่ภายใน ปริเทวทุกข์ นั้นเมื่อบังเกิดขึ้นแล้วกระทำให้น้ำตาไหลฟูมฟองนองเนตรปรากฏแก่ชนทั้งปวง ส่วนอุปายาส- ทุกข์นั้นเกิดขึ้นในขณะที่น้ำตาแห้งไปแล้ว แต่ความขัดแค้นแน่นทรวงยังสะอื้นอยู่ภายในจิต 4.10 อัปปิเยหิสัมปโยคทุกข์ ทุกข์เพราะประสบสิ่งที่เกลียด สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเทศนาอัปปิเยหิสัมปโยคทุกข์ มีใจความตาม พระบาลีว่า อารมณ์หรือเครื่องยึดหน่วงของจิตทั้งห้า คือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ และโผฏฐัพพารมณ์ กล่าวให้เข้าใจง่ายก็คือ รูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสนั้น หาก มิได้เป็นที่พึงปรารถนา มิได้จึงเป็นที่รักที่ชอบใจ ครั้นเมื่อบุคคลได้ประสบอารมณ์ทั้งห้า ก็ย่อม จะมีจิตเป็นทุกข์ เหตุเพราะรู้สึกเกลียดชัง ไม่รักใคร่ไม่ปรารถนาจะเข้าใกล้ไม่ปรารถนาจะพบเห็น 58 DOU แ ม่ บ ท แ ห่ ง ธ ร ร ม บ