จริตและพุทธิจริต : หน้า 74/287

ขวนขวายน้อยด้วยนึกเสียว่า “เป็นพระพุทธเจ้า” ก็ไม่ได้เพื่อจะนั่งอยู่ได้ ยังได้ไปยึดอารักขาเพื่อ บุตรของเรา ที่ซุ้มประตู พวกบัณฑิตเห็นคนไขน้ำกำลังไขน้ำไปจากเหมือง ช่างศรกำลังดัดลูก ศรให้ตรง และช่างถากกำลังถากไม้แล้ว ถือเอาเหตุเท่านั้น ให้เป็นอารมณ์ ทรมานตนแล้ว ย่อม ยึดเอาพระอรหัตไว้ได้ทีเดียว” ในเวลาจบเทศนา ชนเป็นอันมาก บรรลุอริยผลทั้งหลาย มีโสดา ปัตติผลเป็นต้น ดังนี้แล จากเรื่องนี้เราจะเห็นได้ว่า บัณฑิตสามเณร เป็นผู้มีพุทธิจริต จึงสามารถคิด พิจารณาไตร่ตรองเหตุการณ์ที่ตนพบเจอระหว่างทางไปบิณฑบาต จนเกิดความอุตสาหะ ที่จะบำเพ็ญสมณธรรมจนกระทั่งได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ในที่สุด ความเป็นผู้ฉลาดคิด ของผู้มีพุทธิจริตนั้น ย่อมนำมาซึ่งความสำเร็จและความสุขได้โดยไม่ยากเลย 2.3 ข้อควรรู้ ต่อจากนี้ไปเราจะได้มาศึกษาถึงเกร็ดความรู้เกี่ยวกับเรื่องจริตเพิ่มเติมดังต่อไปนี้ ดัดจริต-วิกลจริต 1 ตามปกติ ถ้าจิตของเราเดินอยู่ในวิถี คือหมายความว่า เป็นจิตปกติสามัญอย่างเรา ๆ ท่าน ๆ นี้ ที่จิตจะคิดทำอะไรก็ต้องอยู่ภายใต้ขอบเขตของจริตที่มีอยู่ มีเหมือนกันที่บางคนทำ อะไรฝืนจริตในบางครั้ง เช่น ตัวเป็นคนโทสจริต ไม่ค่อยชอบแต่งเนื้อแต่งตัว แต่ไปได้คู่รักเป็น คนราคจริต ชอบสวย ๆ งาม ๆ ตัวก็พยายามแต่งตัวทำทีว่าเป็นคนราคจริตเพื่อจะได้สบใจคน ก การทําอย่างนี้เรียกว่า “ดัดจริต” คือ จริตของตัวเป็นอย่างหนึ่งแต่ดัดไปใช้จริตอีกอย่างหนึ่ง แต่ก็รอดตานักสังเกตไปไม่ได้ เพราะเขาจะต้องพลั้งหาจริตเดิมจนได้ และแม้แต่ในขณะที่ “ดัดจริต” อยู่นั่นเอง ก็มีรายละเอียดบางอย่างที่ปิดไม่มิด อย่างเช่น การหวีผม ผูกเนกไท ใส่ เสื้อเรียบหมดทุกอย่างแต่เชือกผูกรองเท้าสองข้างทำเงื่อนไม่เหมือนกัน หรือปล่อยเงื่อนเปะปะ เท่านี้ก็รู้แล้วว่าเขาเป็นคนโทสจริต จิตของคนละทิ้งจริต ต่อเมื่อจิตออกนอกวิถี คือตามธรรมดา จิตของเราที่คิดอะไรอยู่ ทุกวันนี้ ย่อมรับอารมณ์น่ารักบ้าง น่าชังบ้าง ทำให้เกิดความดีใจบ้าง เสียใจบ้าง แต่จะดีใจหรือ 'ปิ่น มุทุกันต์, พุทธวิธีครองใจคน, (กรุงเทพฯ : คลังวิทยา, 2502), หน้า 321-322 บทที่ 2 จ ริ ต 6 (อุปนิสัย 6 ประการ) DOU 63