ปฏิภาณและการใช้ปัญญา : หน้า 159/287

ปฏิภาณ หมายถึง ความสามารถในการตีกลับ โต้กลับ คือเป็นการเอาปัญญามาใช้ โต้ตอบได้อย่างคล่องแคล่วว่องไว แก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าได้อย่างรวดเร็ว เป็นคุณธรรมที่ ประเสริฐอย่างหนึ่ง หากใครมีปฏิภาณมาก มีความเฉียบแหลม เชาวน์ไวไหวพริบในการแก้ ปัญหาเฉพาะหน้าก็จะมีมากตามไปด้วย ผู้มีปฏิภาณ คือผู้ที่สั่งสมปัญญาไว้มาก ในทางพระพุทธศาสนามีคำที่ใช้เรียกผู้มี ปัญญาแตกฉานว่า ปฏิสัมภิทา มีอยู่ 4 ประการ ได้แก่ 1. อรรถปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในอรรถ หรือความหมาย 2. ธรรมปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในธรรม 3. นิรุตติปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในนิรุตติ หรือภาษา 4. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ ในบรรดาความแตกฉานเหล่านั้น ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ถือว่าเลิศที่สุด เพราะผู้ที่ แตกฉานในปฏิภาณนี้ต้องเป็นผู้ที่แตกฉานในอรรถในธรรมและในนิรุตติไปพร้อมกัน จึงจะ สามารถนําความรู้ที่ตนเองแตกฉานนั้นมาใช้โต้ตอบหรือแก้ไขปัญหาได้ทันการณ์ สำหรับบุคคลผู้สามารถโต้ตอบปัญหานี้ แบ่งออกได้เป็น 4 ประเภท คือ 1. ตอบไม่แม่นยำ และช้า 2. ตอบไม่แม่นยำ แต่เร็ว 3. ตอบแม่นยำ แต่ช้า 4. ตอบแม่นยำ และเร็ว บ ในบรรดาบุคคลเหล่านี้ ผู้ที่ตอบปัญหาได้แม่นยำ และเร็ว คือผู้ที่มีปฏิภาณดีที่สุด ซึ่ง การจะมีปฏิภาณดีอย่างนี้ได้ ต้องเป็นผู้ที่มีการสั่งสมปัญญามามากและฉลาด หรือมีความ คล่องแคล่วในการใช้ปัญญา ถ้าอุปมาปัญญาเหมือนข้าวของเครื่องใช้ที่แต่ละชิ้นก็มีประโยชน์ แตกต่างกันไป ผู้มีปฏิภาณคงเปรียบได้กับผู้ที่ฉลาดในการนำาข้าวของนั้นมาจัดให้เป็นระเบียบ เรียบร้อย เมื่อถึงคราวต้องใช้ก็ทราบได้ทันทีว่า ต้องใช้ของชิ้นใด อยู่ตรงไหน จึงสามารถหยิบ มาใช้ได้ตามชอบใจ รวดเร็วและทันท่วงที 148 DOU พุท ธ ธ ร ร ม 2