ปัญญาและการเจริญสมาธิ : หน้า 158/287

1 เป็นต้น และรู้ที่จะจัดแจง จัดสรร จัดการ ความรอบรู้ในกองสังขาร มองเห็นตามเป็นจริง ปัญญามีอยู่ 3 ระดับ ได้แก่ 1. สุตมยปัญญา ปัญญาที่เกิดจากการศึกษาเล่าเรียน หรือได้ยินได้ฟังมาจากผู้อื่น 2. จินตมยปัญญา ปัญญาที่เกิดขึ้นจากการคิดพิจารณาหาเหตุผล โดยอาศัยความรู้ เดิมที่มีอยู่เป็นพื้นฐาน 3. ภาวนามยปัญญา เป็นปัญญาที่เกิดจากการปฏิบัติธรรม ปัญญาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารถนาให้พระภิกษุเข้าถึง คือปัญญาที่เกิดจาก การเจริญสมาธิภาวนา หรือที่เรียกว่า อธิปัญญา อธิปัญญา คือ ปัญญาที่เกิดจากการรู้แจ้งแทงตลอดในอริยสัจ 4 หมายถึงความรู้ของ พระอริยเจ้าที่รู้ในความทุกข์ รู้ว่าเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์นั้นคืออะไร รู้ว่าทุกข์สามารถที่จะดับหรือ กำจัดได้ และเห็นวิธีปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์นั้น ความรู้เช่นนี้พระพุทธองค์ตรัสว่า คือปัญญาที่เห็นความเกิดและความดับ ซึ่งก็คือการ เห็นไตรลักษณ์ คือเห็นว่าทุกสิ่งทุกอย่างมีความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ชั่วขณะหนึ่ง แล้วก็เสื่อมสลายไป ในที่สุด สรรพสิ่งทั้งหลายไม่ว่าจะเป็นภูเขา บ้านเรือน รวมถึงตัวของเราเองล้วนตกอยู่ในความ เกิดและความดับ ร่างกายนี้มีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้นความรู้เท่าทันและ ทั่วถึงในความเกิดและความดับในตัวของเราว่า ตัวตนของเรานี้ แท้ที่จริงไม่ใช่เป็นของของเราไม่ใช่ เป็นตัวตนของเรา มีวันที่จะแตกสลายไปได้ ความรู้เท่าทันในการเกิดและดับ จึงหมายถึงการรู้ เท่าทันในสังขาร รู้เท่าทันในตัวของตัวเอง 6.ปฏิภาณ ปฏิภาณ แปลว่า เชาวน์ไวในการกล่าวแก้ หรือโต้ตอบได้ฉับพลันทันที และแยบคาย ปัญญาแก้การณ์เฉพาะหน้า ความคิดทันการ 2 2 สังขาร แบ่งเป็น 2 ประการคือ สังขารที่ไม่มีใจครอง เรียกอนุปาทินกสังขาร เช่น รถ ภูเขา เรือน เป็นต้น และสังขารที่มีใจครอง เรียก อุปาทินนกสังขาร เช่น สัตว์ดิรัจฉาน และมนุษย์ ทั้ง 2 ประเภทนี้ ย่อมเกิดขึ้น และตั้งอยู่เพราะอาศัยเหตุแต่ขึ้น ก็ต้องเป็นไปตามเหตุ ราชบัณฑิตยสถาน พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542, (กรุงเทพฯ : นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่นส์, 2546), หน้า 647. และพระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์, พิมพ์ครั้งที่ 12, (กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยมหาจุฬา ลงกรณราชวิทยาลัย, 2551), หน้า 196. : บทที่ 5 สั ป ป ริ ส ธ ร ร ม 7 (วิ ธี ส ร้ า ง ค น ดี ที่ โ ล ก ต้ อ ง ก า ร 7 ประการ) DOU 147