การศึกษาคัมภีร์พุทธโบราณ : หน้า 75/374

理ฐานธรรมภายในคัมภีร์พุทธโบราณ 1 ฉบับรวมงานวิจัยโดยย่อ พระพุทธศาสนาจากอินเดียเข้าสู่เอเชียกลางและประเทศอื่นๆ บนเส้นทางสายไหม เมื่อกล่าวเฉพาะในดินแดนคัมภีร์พบว่ากลุ่มคัมภีร์ภาษาคาร์ธิ์ที่คาดว่าได้จากยักษ์ดา อัฟกานิสถาน มีเนื้อความส่วนใหญ่คล้ายคลึงกับที่พบในพระสูตร พระอัฐิธรรม อรรถถาถาบาลีของเราวาณและสันสกฤตของสรรวสิตวาติ แต่ไม่พบร่องรอยของคัมภีร์มหายานเลย ในขณะเดียวกันกลุ่มคัมภีร์คาญธรีได้จากอีกแหล่งคือบำจัวร์ ปाणीสถาณ กลับเป็นเนื้อหาที่หลากหลายและดูจะเป็นที่รวมของคำสอนจากนิกายรวมทั้งพระสูตรมหายาน คล้ายกันกับกลุ่มคัมภีร์จากมายัน สิ่งนี้ดูให้เห็นว่าในช่วงเวลาของการคัดลองคัมภีร์เหล่านี้ น่าจะมีการเผยแพร่พระพุทธศาสนาทั้งสองฝ่ายคู่กันไปอยู่แล้ว ในทางตรงกันข้ามภาพรวมของคัมภีร์ภาษาสันสกฤตในคันธารเองและที่พบในเอเชียกลางตอนบน ซึ่งคัมภีร์มหายานอยู่ไม่ต่ำกว่าครึ่งหนึ่ง กับคัมภีร์ที่ได้จากโธณฑนาหรือพนธ์เอเชียตอนล่าง ซึ่งเป็นคัมภีร์มหายานเกือบทั้งหมดนั้นบ่งชี้ว่า ในภายหลังคัมภีร์มหายานมีการแพร่หลายมากขึ้น และนำจะเป็นที่นิยมมากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ของเอเชียกลาง ซึ่งเป็นทางเผยแพร่พระพุทธศาสนาเข้าไปสู่ประเทศจีน อย่างไรก็ดีข้อสังเกตและบทสรุปในเบื้องต้นทั้งหมดนี้น่าจะเปลี่ยนแปลงได้เสมอตราบเท่าที่การศึกษาคัมภีร์เปลือกไม้บริเวณในส่วนที่เหลือยังไม่สิ้นสุด ความสอดคล้องกับวิชาชีวิตในหลักธรรมนัน ดั่งที่กล่าวไว้แล้วว่ากลุ่มคัมภีร์ภาษาคาร์ธิ์มีความคล้ายคลึงกันกับพระสูตรบาลี ร่องรอยธรรมภายในในระดับหลักธรรมทั่วไปและหลักปฏิบัติแน่น