วิสุทธิมรรค: กสิณานุโลมและฌานานุโลม : หน้า 88/244

ประโยค๘ - วิสุทธิมรรคแปล ภาค ๒ ตอน ๒ - หน้าที่ 88 ถามว่า "ก็ในอาการเหล่านั้น กสิณานุโลม (ตามลำดับกสิณ) เป็นไฉน ? ฯลฯ อารัมมณววัฏฐาปนะ (กำหนดดูอารมณ์) เป็น อย่างไร ?" [เข้าตามลำดับกสิณ] วิสัชนาว่า ภิกษุในพระศาสนานี้เข้า (ฌาน) ในกสิณ ๔ ตาม ลำดับดังนี้ คือ เข้าฌานในปฐวีกสิณ ต่อนั้น (เข้า) ในอาโปกสิณ.... เป็นต้น ตั้ง ๑๐๐ ครั้ง ครั้ง ก็ดี นี้ ชื่อว่า กสิณานุโลม (ตาม ลำดับกสิณ) ๑๐๐๐ [เข้าย้อนลำดับกสิณ] ส่วนการเข้า (ฌาน) อย่างนั้นแหละ โดยลำดับย้อนตั้งแต่ โอทาตกสิณ (เข้ามา) ชื่อว่า กสิณปฏิโลม (ย้อนลำดับกสิณ) [เข้าทั้งตามลำดับทั้งย้อนลำดับกสิณ] การเข้า (ฌานในกสิณ) แล้ว ๆ เล่า ๆ (ร้อยครั้งพันครั้ง) โดย (เข้า) ทั้งตามลำดับทั้งย้อนลำดับ ดังนี้ คือ (เข้า) ตั้งแต่ปฐวี กสิณไปจนถึงโอทาตกสิณ (เข้า) ตั้งแต่โอทาตกสิณมาจถึงปฐวีกสิณ ชื่อว่า กสิณานุโลม (ทั้งตามลำดับทั้งย้อนลำดับกสิณ) [เข้าตามลำดับฌาน] ทีนี้ การเข้า (ฌาน) แล้ว ๆ เล่า ๆ ตั้งแต่ปฐมฌานไปตามลำดับ จนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่า ฌานานุโลม (ตามลำดับฌาน)