การวินิจฉัยที่ถูกต้อง : หน้า 141/334

แก่มหาชน ความทุกข์อย่าได้มีแก่สตรีและบุรุษของพระองค์เลย พระองค์อย่าทรงปล่อยพระหฤทัย ให้ขุ่นเคืองโกรธกริ้วเกินไป ข้าแต่เสด็จพ่อ! เมื่อใดที่พวกราชบุรุษกราบทูลแสดงโจรต่อพระองค์ว่า เจ้านี่ฆ่าคน! โปรดอย่าปล่อยพระทัยให้ขุ่นเคืองเต็มที่ด้วยถ้อยคำของผู้อื่น หากยังมิได้ทรงสอบสวน แล้ว อย่าได้ทรงลงพระอาญา ทรงชำระด้วยดี รู้ว่าเขาเป็นโจรโดยประจักษ์ด้วยพระองค์เองแล้วจึง โปรดกระทำสิ่งที่ควรทำ เมื่อความโกรธเกิดขึ้นแล้ว ยังมิได้ทำพระหฤทัยให้เย็นก่อน ไม่ควรทำการ วินิจฉัย เมื่อใดพระหฤทัยเยือกเย็น ดับร้อน อ่อนโยน เมื่อนั้นจึงควรทำการวินิจฉัย เพราะเมื่อจิต หยาบคาย เหตุผลย่อมไม่ปรากฏเหมือนยาม าเดือดพล่าน เงาหน้าก็ไม่ปรากฏ ฉะนั้น พระราชาใดทรงระลึกถึงแต่ความใคร่ อยากได้สิ่งใดก็ทำสิ่งนั้นตามความพอใจ เหมือนคน ตาบอดทิ้งไม้เท้า เหมือนช้าง ไม่มีขอสับ โภคสมบัติทั้งปวงของพระราชานั้นย่อมฉิบหายไป พระองค์ จงเป็นผู้ทรงศีลสมบูรณ์ด้วยอาจารมรรยาท ดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรมเถิด" พระราชาทรงยินดีพระทัย ปรึกษาเหล่าอำมาตย์ แล้วตั้งนางนกสาลิกาในฐานันดรศักดิ์ แห่งขุนคลัง สิบวันต่อมาพระราชาตรัสเรียกนกแขกเต้ามาถามว่า.. “ลูกรัก! คราวนี้เจ้าจงบอกกำลังอันสูงสุดของพระราชาให้เราฟังบ้างเถิด” นกแขกเต้าทูลสนองว่า.. “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า! ถ้าอย่างนั้นขอพระองค์จงเงี่ยพระโสตลงสดับเถิด ข้าพระพุทธเจ้า จะกล่าวถวายแด่พระองค์ ดังนี้ กำลังของราชาในโลกมี 5 ประการ ในกำลังทั้ง 5 นั้น กำลังแขน บัณฑิตกล่าวว่าเป็นกำลัง ต่ำทราม กำลังทรัพย์เป็นกำลังที่สอง กำลังอำมาตย์เป็นกำลังที่สาม กำลังชาติเป็นกำลังที่สี่ กำลัง ปัญญาเป็นกำลังที่ห้า ซึ่งบัณฑิตกล่าวว่ากำลังปัญญานั้นเป็นกำลังอันประเสริฐยอดเยี่ยมกว่ากำลัง ทั้งหลาย เพราะเมื่อกำลังปัญญาสนับสนุนแล้วย่อมได้ซึ่งประโยชน์ ถ้าบุคคลมีปัญญาทราม แม้ได้ แผ่นดินอุดมสมบูรณ์ด้วยรัตนะ 7 ก็ไม่อาจทำการครอบครองธรณีนั้นได้ เพราะคนมีปัญญาทราม ย่อมไม่สามารถรักษายศที่ได้ แล้วคนอื่นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาก็ครอบครองแผ่นดินนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน! ถ้าบุคคลแม้มีชาติสูงได้ราชสมบัติ แต่มีปัญญาทรามหาเป็นอยู่ ด้วยราชสมบัติได้ไม่ย่อมเป็นผู้ถึงความลำบากเพราะความไม่ฉลาดในอุบายปัญญาเป็นเครื่องวินิจฉัย เรื่องที่ได้สดับเป็นเครื่องยังเกียรติยศและลาภสักการะให้เจริญ ผู้ประกอบด้วยปัญญาแม้มีทุกข์เกิดขึ้น เป็นผู้ปลอดภัย กลับได้ความสุขเพราะฉลาดในอุบาย คนบางคนไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่อาศัยผู้เป็นพหูสูต ผู้อยู่ในธรรม ไม่เข้าไปใกล้ ไม่ฟังบุคคลผู้เป็นบัณฑิต ไม่หยั่งดูว่าเป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ มีเหตุผลหรือไม่มีเหตุผล ย่อมไม่ได้ซึ่งปัญญา อนึ่ง ผู้ใดรู้จักจำแนกธรรม ลุกขึ้นในเวลาเช้า ไม่เกียจคร้าน ทำความเพียรในกาลอันควร การงานของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จเผล็ดผล ส่วนการงานของผู้ทุศีลซึ่งมีปกติเบื่อหน่าย ย่อมไม่เผล็ดผล 124 DOU ช า ด ก วิถี นั ก ส ร้ า ง บ า ร มี