การพูดในเวลาที่เหมาะสม : หน้า 208/334

เช่นนี้เอง “ข้าแต่มหาราช นี่แหละ! คนปากกล้า พูดมากในเวลาไม่ควรพูด จะต้องประสบชะตากรรม นี้เอง ลูกนกดุเหว่าตัวนี้เติบโตได้เพราะนางกา คงเป็นเพราะแม่มันแอบวางไข่ทิ้งไว้ ปีกมันยัง ไม่ทันแข็งก็ร้องเสียงดุเหว่าในเวลาไม่สมควรจะร้อง นางกาจึงรู้ว่านี่มิใช่ลูกของมัน มันจึงตีด้วย จะงอยปากผลักให้ตกลงมา มาตรว่าเป็นมนุษย์หรือสัตว์เดียรัจฉานก็ตาม ถ้าพูดมากในกาลไม่ควร พูดย่อมได้ทุกข์ถึงเพียงนี้นะ พระเจ้าข้า ดังนั้นเมื่อยังไม่ถึงเวลาพูด ผู้ใดพูดมากไป ผู้นั้นจะถูกทำร้าย เหมือนลูกนกดุเหว่า มีดที่ลับคมกริบ ยาพิษที่ร้ายแรง หาทำให้ตายได้เร็วเหมือนวาจาที่ชั่วช้าไม่บัณฑิต ควรรักษาวาจาไว้ทั้งในกาลควรพูดและไม่ควรพูด ผู้ใดมีปัญญาพิจารณาเห็นประจักษ์แล้ว ต้องพูดให้ พอเหมาะและถูกกาล ผู้นั้นย่อมจับศัตรูได้ทั้งหมดดุจครุฑจับนาคได้ฉะนั้น” พระราชาทรงสดับคำของอำมาตย์จบ ตั้งแต่นั้นมาก็มีพระดำรัสพอประมาณ ทรงปูน บำเหน็จยศตำแหน่งแก่อำมาตย์ให้ใหญ่โตกว่าเดิมแต่สิ่งที่สำคัญที่พระองค์ทรงปูนบำเหน็จให้คือทรงให้ ข้าราชบริพารได้สบายหูกว่าเดิมนี่นับเป็นรางวัลอันยิ่งใหญ่ที่ทรงประทานให้ผู้ใต้บังคับบัญชาโดยแท้ ประชุมชาดก พระทศพลทรงประชุมชาดกว่า ลูกนกดุเหว่าในกาลนั้นมาเป็นพระโกกาลิกะ ส่วนอำมาตย์ บัณฑิตครั้งนั้นมาเป็นตถาคตแล จากชาดกเรื่องนี้ คนพูดมากเหมือนจะไม่รู้ตัวว่าได้พูดมากอยู่ จึงพูดพร่ำรำพันเรื่อย ผู้ที่ต้อง พูดมากควรสังเกตผู้ฟังไว้ให้มาก หากเขารำคาญเมื่อใดก็ให้รีบหยุดพูดเสีย เพราะพูดไปก็ไม่เกิด ประโยชน์ รังแต่จะให้โทษแก่ตัว มิตรสหายก็จะพากันอิดหนาระอาใจไปเสียเปล่าๆ “นิสัยไม่ชอบพูดพร่ำเพรื่อ เพ้อเจ้อ ไร้สาระ, พูดถูกกาลเทศะ มีวาจาหนัก ถนอมคำพูด และชอบใช้ปัญญากำกับวาจา ทั้งหมดนี้จึงนับเป็นนิสัยในวิถีนักสร้างบารมีที่นับเนื่องเข้าในสัจจบารมี 7.4 ได้ใหม่ ลืมเก่า 1 สาเหตุที่ตรัสชาดก สมัยหนึ่งพระเจ้าโกศลทรงแพ้สงครามเพราะทหารเกี่ยงกันออกรบ พระองค์เสด็จไปยัง พระเชตวัน ทูลถามพระทศพลว่าเคยมีราชาใดพ่ายแพ้ลักษณะนี้หรือไม่ พระองค์ตรัสตอบว่าพระราชา ในอดีตก็เคยปราชัยเช่นนี้ เมื่อพระราชาทูลอ้อนวอนแล้ว ทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธกดังนี้ สมัยหนึ่ง มีพระราชานามว่าธนัญชัยทรงเป็นราชาที่ยิ่งใหญ่พระองค์หนึ่ง ต่อมาวันหนึ่งทรงได้ ทหารใหม่เข้ามารับใช้ราชการที่ล้วนหนุ่มแน่นไฟแรงทั้งนั้น ทำให้พระองค์ถูกพระทัยในกองกำลังรบ ของพระองค์ จึงทำการสงเคราะห์ทหารใหม่อย่างดีเป็นพิเศษ ไม่ทรงคำนึงถึงทหารเก่าๆ ที่อยู่ก่อน ธูมการชาดก, พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก, มก. เล่ม 59 หน้า 402-408 บทที่ 7 ช า ด ก ใ น ห ม ว ด สั จ จ บารมี DOU 191