ภาษิตในชาดก : หน้า 196/334

ภาษิตในชาดก เด็กหนุ่มด่าแช่งตีด้วยความเป็นเด็กหนุ่ม บัณฑิตผู้มีปัญญาย่อมอดทนความผิดที่พวกเด็ก ทำแล้วทั้งหมดได้ สัตบุรุษวิวาทกันกลับเชื่อมกันได้สนิทโดยเร็ว ส่วนคนพาลย่อมแตกกันเหมือน ภาชนะดิน เขาย่อมไม่สงบเวรกันได้เลย ผู้รู้ความผิดที่ตนล่วงเกินและรู้ขอขมาโทษคนทั้งสอง ย่อมพร้อมเพรียงกันยิ่งขึ้น ความสนิทสนมไม่เสื่อมคลาย เมื่อคนอื่นล่วงเกินตนก็ยังสามารถเชื่อมให้ สนิทสนมได้ ผู้นั้นเป็นผู้ประเสริฐยิ่ง เป็นผู้นำภาระเพราะนำภาระ และธุระของมิตรไป ส่วนคนพาล ทำการทะเลาะกันแม้เรื่องเพียงนิดเดียว ย่อมไม่ยอมสงบเวร เมื่อยังไม่ถึงเวลาพูด หากพูดเกินกาลย่อมถูกทำร้าย มีดที่ลับคม ยาพิษอันร้ายแรงหาทำให้ ตายทันทีทันใดเหมือนวาจาทุพภาษิตไม่ เพราะฉะนั้น บัณฑิตควรรักษาวาจาไว้ทั้งในกาลควรพูดและ ไม่ควร ไม่พูดให้ล่วงเวลา ผู้ใดมีปัญญาพิจารณาเห็นประจักษ์แล้วพูดพอเหมาะในกาลที่ควรพูด ผู้นั้น ย่อมจับศัตรูได้ทั้งหมด ความโกรธเกิดจากความไม่อดทน ทีแรกเป็นของน้อยแต่ภายหลังเป็นของมาก ความโกรธ ทำความเกี่ยวข้อง มีความคับแค้นมาก ข้าพระองค์ไม่ชอบใจความโกรธ วาจาของผู้มีโทสะมักหยาบคาย จากนั้นก็ปรามาสถูกต้องชกต่อยกันด้วยมือต่อไปก็จับท่อนไม้ทุบตีถึงจับศัสตราเข้าฟันแทงกันเป็นที่สุด ความโกรธเป็นเหตุล่วงเกินในพระอริยบุคคล ให้ต้องเสวยทุกข์มาก ถูกฆ่าจองจำในภพนี้และภพหน้า ส่วนความโลภก่อให้เกิดอาการหยาบ เป็นเหตุให้เที่ยวปล้นขู่เอาสิ่งของ ต้องทำอุบายล่อลวง บาป ทั้งหลายมีอยู่ในความโลภ ข้าพเจ้าจึงไม่ชอบใจความโลภ กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลาย ถูกสิเน่หาผูกมัด ทำให้บุคคลเดือดร้อนยิ่งนัก ข้าพเจ้าไม่ชอบใจสิเน่หา ความโศกย่อมเกิดแต่สิ่งที่รัก ความรักทำให้ พระมหาสัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีแล้วเดือดร้อน ผู้ไม่โกรธในคนควรโกรธ ผู้นั้นเป็นสัตบุรุษ ผู้นั้นแม้โกรธก็ไม่โกรธให้ปรากฏ นรชนใดมีท้อง พร่องทนหิวได้ เป็นผู้ฝึกตน มีตบะ มีข้าวน้ำพอประมาณ ไม่ทำบาปเพราะเหตุแห่งอาหาร ละการเล่น การยินดีทั้งปวงได้เด็ดขาด ไม่กล่าวเหลาะแหละแม้น้อยนิด ละสิ่งที่เขาหวงแหนและความโลภด้วย ปัญญากำหนดรู้ นักปราชญ์กล่าวผู้นั้นว่าเป็นสมณะในโลก การฝึกสมาธิเป็นประจำเป็นรากฐานการสร้างขันติบารมีได้อย่างดี เพราะได้ฝึกใจไม่ติดใน อารมณ์จนเป็นนิสัย จึงไม่ถือสาคำพูด การกระทำ ความคิด หรือสภาพแวดล้อมที่มากระทบกายใจ ในสภาวะใจเช่นนี้จึงเหมาะแก่การปลูกฝังนิสัยแห่งขันติบารมี บ ท ที่ 6 ช า ด ก ใ น ห ม ว ด ขั น ติ บ า ร มี DOU 179