ชาดกเรื่องพญาหงส์ : หน้า 228/334

เมื่อหงส์ทั้งหมดเห็นพญาหงส์กลับมาพร้อมกับท่านเสนาบดี ก็พากันดีใจโห่ร้องก้องเขา ลำเนาไพร บินมาห้อมล้อมพญาหงส์ พญาหงส์จึงเล่าเรื่องทั้งหมดแล้วกล่าวสรรเสริญมิตรภาพของ หมู่หงส์นับหมื่นพร้อมใจกันร้องชมเชยให้พรขอให้สุมุขหงส์เสนาบดีจงมีความสุข สุมุขหงส์เสนาบดี แม้นายพรานและพระราชาก็จงมีความสุข ปราศจากทุกข์ไปตลอดกาล... ประชุมชาดก พระทศพลทรงประชุมชาดกว่า พรานครั้งนั้นมาเป็นฉันนภิกษุ สากลราชามาเป็นสารีบุตร สุมุขหงส์มาเป็นพระอานนท์ พญาหงส์ธตรฐมาเป็นตถาคตผู้โลกนาถแล จากชาดกเรื่องนี้ การรับผิดชอบทุกข์สุขของบริวารโดยเอาชีวิตเข้าแลกนั้น นับว่าเป็น ปรมัตถสัจจบารมี ที่จริงต่อหน้าที่และไม่ทิ้งบริวาร “นิสัยทำจริง เมื่อรับภาระใดมาก็ทำให้สมบูรณ์, ไม่คิดคด เอาตัวรอด, ไม่ทอดทิ้งนาย, เมื่อนึกถึงธรรมก็สละชีวิตเพื่อนายได้และไม่พรั่นพรึงต่อการทำความดี” ทั้งหมดนี้จึงนับเป็นนิสัย ในวิถีนักสร้างบารมีที่นับเนื่องเข้าในสัจจบารมี 7.11 ละเลยหน้าที่ กาลีกินตัว สาเหตุที่ตรัสชาดก พระทศพลโอวาทแก่พระเจ้าโกศลถึงราชธรรม แล้วตรัสถึงโบราณกษัตริย์ ทั้งหลาย ทรงนำอดีตมาตรัสดังนี้ ะ ยุคสมัยหนึ่ง มีพระราชานามว่าปัญจาละ แต่ละวันพระองค์เอาแต่เสวยราชสมบัติด้วยอธรรม หมกมุ่นอยู่แต่กับกามารมณ์และความเกียจคร้าน ทรงปล่อยปะละเลยราชกิจน้อยใหญ่ทั้งปวง ปล่อย ให้ขุนนางฉ้อราษฎร์บังหลวงอยู่ตลอดเวลา อามาตย์และข้าราชบริพารก็กลายเป็นคนพาลไปทั้งเมือง ชาวบ้านถูกภาษีอากรบีบจนต้องพาลูกเมียหลบหนีเข้าป่า ยอมมีชีวิตเป็นคนป่าหากินผลไม้พืชผัก กลับยังประเสริฐกว่าอยู่เป็นคนเมือง บ้านกลับรกร้าง ป่ากลับแน่นขนัด บ้านร้างเริ่มก็เกิดขึ้นมากมาย กลางวันผู้คนไม่ยอมอยู่บ้านเพราะเกรงกลัวเจ้าหน้าที่บ้านเมืองมารังแก กลางคืนก็นอนผวาอยู่ใน บ้านเพราะกลัวพวกโจรมาปล้นชิง และทำร้ายทารุณกรรม กาลนั้นเอง ได้มีรุกขเทวดาตนหนึ่งซึ่งได้รับเครื่องสักการะจากพระราชาทุก ๆ ปี เห็นว่า พระราชาองค์นี้ประมาทยิ่งนัก ประเทศจะฉิบหายกันก็คราวนี้ จึงคิดตอบแทนคุณพระราชาที่เลี้ยงดู ตนมาทุกๆ ปี ตกดึกจึงเข้าไปยืนอยู่ข้างพระเศียรเปล่งรัศมีที่ห้องบรรทมแล้วกล่าวเตือนพระราชาว่า... “พระองค์เป็นผู้ประมาทแล้ว แว่นแคว้นทั้งสิ้นจะพินาศกันใหญ่ ราชสมบัติของพระองค์จะ ถูกยื้อแย่งแล้วท่านก็จะต้องไปเกิดในมหานรก พระองค์จงไปเที่ยวฟังเหตุการณ์ในบ้านเมืองและตาม "ภัณฑติณฑกชาดก, พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก, มก. เล่ม 61 หน้า 513-519 บทที่ 7 ช า ด ก ใ น ห ม ว ด สั จ จ บารมี DOU 211