การพิจารณาและการทำกรรม : หน้า 146/334

ผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์ไม่นำความสุขมาให้บัณฑิตเป็นศัตรูก็ดีกว่าคนโง่ที่มีใจเอ็นดูตั้งร้อยเท่าพันเท่า คนพาลแย้มพรายเมื่อใด คนไม่น่าถูกจองก็ถูกจองจำได้ บัณฑิตแย้มพรายออกมากาลใด แม้คนถูกจองจำแล้วก็รอดพ้นได้ การงานย่อมเผาผู้มิได้พิจารณาแล้วรีบร้อนจะทำให้สำเร็จเหมือนของร้อนที่ไม่พิจารณาก่อน แล้วใส่เข้าปาก ฉะนั้น บุคคลเรียนศิลปะเพื่อความสุขแก่ตน แต่บางคนเรียนแล้วกลับนำความพินาศมาสู่ตน ดุจ รองเท้าที่ทำไม่ดีกัดเท้าของผู้นั้นนั่นแหละ ผู้ใดไม่ใช่อารยชน เรียนวิชาและศิลปะจากสำนักอาจารย์ ได้แล้ว ผู้นั้นย่อมฆ่าตนเองด้วยศิลปะนั้น ผู้มีปัญญากว้างขวาง แทงตลอดประโยชน์ในอนาคต ย่อมไม่ให้ประโยชน์นั้นผ่านพ้นไปได้ แม้แต่น้อย ส่วนคนพาลมัวหมกมุ่นอยู่ในโมหะ ไม่เห็นประโยชน์ในอนาคต เมื่อความต้องการเกิดขึ้น เฉพาะหน้าก็พากันล่มจม บัณฑิตรีบทำกิจที่ควรทำเสียก่อน อย่าให้กิจที่ต้องทำเบียดเบียนตนได้ กษัตริย์พระองค์ใดยังไม่ทันพิจารณาแล้วทรงลงพระราชอาชญา ชื่อว่ากลืนกินพระกระยาหาร พร้อมด้วยหนาม เหมือนคนตาบอดกลืนกินอาหารพร้อมด้วยแมลงวัน ฉะนั้น จะได้ทุกข์ใหญ่ใน มหานรก ในอบายทั้ง 4 กษัตริย์มีพระทัยอ่อนโยนอย่างเดียวหรือมีพระทัยกล้าอย่างเดียวก็ไม่อาจ ดำรงพระองค์ไว้ในอิสริยยศที่สูงใหญ่ได้ กษัตริย์ผู้มีพระทัยอ่อนก็ถูกประชาราษฎร์ดูหมิ่น ไม่อาจทำ ราชสมบัติให้ปราศโจรได้ กษัตริย์ผู้มีพระทัยแข็งนักก็มีเวร กษัตริย์ควรทราบเหตุทั้งสองอย่างแล้ว ประพฤติเป็นกลาง ๆ บ กรรมที่ทำโดยไม่พิจารณาให้ถี่ถ้วนเสียก่อนแล้วทำลงไป ผลชั่วร้ายย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความวิบัติแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น ส่วนกรรมที่พิจารณาถี่ถ้วนก่อนแล้วจึงทำ ผลอันเจริญย่อมมี แก่บุคคลนั้นเหมือนความพร้อมของยาแก้โรค ฉะนั้น ชีวิตนี้ถูกความชราครอบงำ เป็นของน้อยนิดดุจน้ำในโคลน พวกคนพาลพากันประมาทมี ตัณหาผูกไว้ย่อมยังนรก สัตว์เดียรัจฉาน เปรตวิสัย และอสุรกายให้เจริญ ท่านผู้ฉลาดกล่าวว่าปัญญานั่นแหละประเสริฐสุด ดุจพระจันทร์ประเสริฐกว่าดาวทั้งหลาย ศีล สิริ และธรรมของสัตบุรุษย่อมเป็นไปตามบุคคลผู้มีปัญญา บุคคลควรคบหาท่านผู้รู้ละเอียดลออ เป็นพหูสูตควรเป็นนักเรียน นักสอบถาม จึงตั้งใจเงี่ยโสตลงสดับคำสุภาษิตโดยเคารพดุจจารึกลงบน แผ่นหิน นรชนทำอย่างนี้จึงเป็นผู้มีปัญญา ผู้มีปัญญานั้นย่อมพิจารณาเห็นกามคุณทั้งหลายโดย บทที่ 4 ช า ด ก ใ น ห ม ว ด ปั ญ ญ า บ า ร มี DOU 129