การใช้ปัญญาและการหลีกเลี่ยงกิเลส : หน้า 145/334

เบาปัญญา เพราะถูกกิเลสหลอกให้คิดและตกอยู่ในอำนาจครอบงำ ผู้ตามใจกิเลสจนเป็นนิสัยจะ กลายเป็นทาสที่อ่อนแอไร้เรี่ยวแรง ถูกมารชักจูงได้อย่างสบาย และอยู่ในความควบคุมดูแลของมาร อย่างใกล้ชิดไม่เป็นพิษเป็นภัยต่อมารอีกต่อไป ความคิดเจ้าเล่ห์มิใช่ปัญญาบารมี แต่เป็นปัญญาทึบ เพราะกิเลสพาให้คิด คนพาลย่อมคิด ได้ทุกคน ยิ่งพาลมากยิ่งคิดเจ้าเล่ห์ได้มาก ไม่ต้องสร้างขึ้นมา แต่บารมีเป็นสิ่งต้องสร้าง เป็นความคิดที่ นําความสว่างให้จิตใจเท่านั้น ความคิดที่นําความมืดให้จิตใจเป็นการทําลายปัญญาบารมี ภาษิตในชาดก ผู้มีปัญญาดังไฟไปอยู่ในถิ่นไกล จึงอดทนแม้คำขู่ตะคอกของทาส เก็บคำหยาบคายไว้ในใจ แล้วทำกิจที่ควรในเวลาเหมาะแก่ตน ในที่ใดที่คนทั้งหลายไม่รู้จักตนว่าเราเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ เป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต เป็นผู้เพียบพร้อมคุณธรรม อย่าไปถือตัวว่า เขาเรียกเราผู้เยี่ยมปานนี้ด้วย คำลามก ไม่ยอมสักการะและเคารพเรา บัณฑิตรังเกียจสิ่งควรรังเกียจ ป้องกันภัยที่ยังไม่มาถึงตัว พิจารณาดูโลกให้เห็นภัยในอนาคต คนเขลาไม่ทันถึงความล่วงรู้ มักเชื่อตามเสียงผู้อื่น ถือการเล่าลือเป็นสําคัญ ส่วนผู้ใดสมบูรณ์ ด้วยศีล ยินดีในความสงบ ระงับได้ด้วยปัญญา ชนเหล่านั้นนับว่าเป็นปราชญ์ งดเว้นความชั่ว ไม่เชื่อ ต่อผู้อื่น แท้ที่จริงศีรษะ มือ เท้า หรือกำลังกายไม่มีกำลังมากในโลก วิจารณปัญญาเท่านั้นประเสริฐ สุด ชนใดมักเชื่อตามเสียงคนอื่น ชนนั้นนับว่าเป็นพาล มีความประมาทอย่างยิ่ง ดีแต่เชื่อผู้อื่น ผู้จองเวรอยู่ที่ใด บัณฑิตไม่ควรอยู่ที่นั้น อยู่คืนเดียวหรือสองคืนก็เป็นทุกข์ คนพาลสำคัญ ตนว่าเป็นบัณฑิตแล้วบริหารหมู่คณะโดยลุอำนาจแก่ความคิดของตน คนโง่แต่มีกำลังบริหารหมู่คณะ ไม่ดี ไม่เป็นประโยชน์แก่เหล่าญาติ เหมือนนกต่อไม่เป็นประโยชน์แก่นกทั้งหลาย คนฉลาดมีกำลัง บริหารหมู่คณะดี เป็นประโยชน์แก่เหล่าญาติ เหมือนท้าววาสวะเป็นประโยชน์แก่ทวยเทพชั้นไตรทศ ผู้ใดเห็นศีล ปัญญา สุตตะมีในตน ผู้นั้นย่อมประพฤติประโยชน์แก่คนสองฝ่ายคือทั้งแก่ตนเองและ ผู้อื่น ธีรชนควรชั่งใจดูตัวเองเหมือนชั่งใจดูศีล ปัญญา สุตตะ จึงบริหารหมู่คณะบ้าง เว้นการบริหาร บ้างมาอยู่คนเดียวบ้าง กิเลส 4 อย่างเหล่านี้คือ ราค โทส โมห มท เป็นของมีกำลังกล้าหยาบคายในโลก เมื่อกิเลส ใดรึงรัดแล้ว ปัญญาก็หยั่งไม่ถึง ศัตรูที่มีความรู้ยังประเสริฐกว่ามิตรโง่ ผู้ฉลาดในสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ถึงจะทำความเจริญ ก็ไม่นําความสุขมาให้ ผู้มีปัญญาทรามมักจะทำประโยชน์ให้เสียหาย การประพฤติประโยชน์โดย 128 DOU ช า ด ก วิ ถี นั ก ส ร้ า ง บ า ร มี าง บาร