วิภาคโพธิปักขิยธรรมและธรรม ๖ ประการ : หน้า 225/329

ประโยค - วิชาปัญญาฯแปลเป็น - ภาค ๓ ตอน ๒ (ตอนจบ) - หน้าที่ 225 [วิภาคโพธิปักขิยธรรมเป็น ๖ ประการ] อีกวิภาคหนึ่ง ในโพธิปักขิยธรรม ๑๓ นั้น ธรรมทั้งหมดนั้นเป็น ๖ ประการ คือ ธรรม ๖ เป็นอย่างเดียว ธรรมอันเดียวเป็น ๒ อย่าง เป็นต้น ธรรมอันเดียวเป็น ๔ อย่าง เป็น ๕ อย่าง เป็น ๖ อย่าง และเป็น ๗ อย่าง คำว่า "ธรรม ๖ อย่างเป็นอย่างเดียว" อธิบ่าว่า ธรรม ๖ นี้คือ ฉันทะ จิตตะ ปิติ ปิภัทธิ อุเปกขา สังกัปปะ วาจา คัมมัตตะ อาจิย เป็นอย่างเดียวกันเท่านั้น โดยที่ (ฉันทะก็) เป็นฉันทิพธิยา (อย่างเดียว) เป็นนั้น ไม่สมาคมส่วนอื่น (คือไม่เป็นอย่างอื่นอีก) คำว่า "ธรรมอันเดียวเป็น ๒ อย่าง" ได้แก่ครึ่งตั้งอยู่เป็น ๒ อย่าง โดยเป็นอินทรีย์ และพลวะ คำว่า "อย่าง ธรรมอันเดียวเป็น ๔ อย่าง เป็น ๕ อย่าง" หมาย ความว่า อย่าง ธรรมอันเดียวอันหนึ่ง ตั้งอยู่เป็น ๔ อย่าง อีกหนึ่ง ตั้งอยู่เป็น ๗ อย่าง ใน ๒ อย่างนั้น สมาอิทธิริตั้งอยู่เป็น ๖ อย่าง โดยเป็นอินทรีย์ เป็นพละ เป็นโพชงค์ม คำมรรล ปัญญา (อันเดียว) ตั้งอยู่เป็น ๕ อย่าง โดยเป็น ๕ อย่าง (ที่กล่าวแล้ว) นั้น และเป็นส่วน (หนึ่ง) แห่งอินทิฤมฺภา คำว่า "ธรรมอันเดียวเป็น ๘ อย่าง และเป็น ๙ อย่าง" หมาย *ปัญญาเป็นโพชงค์ คงหมายเอาอุบกา