อภิธัมมัตถสังคหะและอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา : หน้า 182/442

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 182 อาจารย์นั้นแลกล่าวไว้ ในปรมัตถวินิจฉัย ในอธิการแสดงวิบาก ที่ประกอบด้วยญาณ ไม่เป็นแก่บุคคลนี้ว่า ญาณวิบากทั้งหลาย ย่อมไม่เป็นไปแก่ทวิเหตุกะ และอเหตุกบุคคล เพราะมูลปฏิสนธิอ่อนแอ ฯ แต่อาจารย์พวกอื่นพรรณนาว่า ตทาลัมพนะที่มีเหตุ ย่อมมีแก่ อเหตุกสัตว์ฉันใด แม้ตทาลัมพนะที่มีเหตุ ๓ ย่อมมีแก่ทวิเหตุกสัตว์ ฉันนั้นๆ ท่านอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ก็การปฏิเสธวิบากที่ประกอบ ด้วยญาณ โดยไม่มีผิดมติของอาจารย์เหล่านั้น ในปกรณ์อภิธัมมัตถสังคหะ แม้นี้ ท่านพระอนุรุทธาจารย์กระทำไว้แล้วหมายเอกเฉพาะพวกอเหตุก สัตว์เท่านั้น ๆ แต่บัณฑิตต้อง ต้องพิจารณาเสียก่อนจึงยอมรับคำของอาจารย์ พวกอื่นนั้น เพราะไม่มีพระบาลีที่เป็นหลักในคำว่า ทุเหตุกตทาลัมพนะ นั้น และเพราะการกำหนดจิต ท่านอาจารย์กล่าวเหตุในความไม่มีแห่ง วิบากที่ประกอบด้วยญาณ โดยอำนาจแห่งเหตุที่ทั่วไปแก่ทุเหตุกะและ อเหตุกสัตว์แม้ทั้ง ๒ แล้ว แสดงไว้เท่า ๆ กัน ฯ ก็การกล่าวบทว่า สุคติย์ ในคำว่า ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ สุคติย์ นี้ โดยมุ่งถึง อเหตุกสัตว์ฯ แต่คำว่า สุคติย์ นั้น มีการแสดงความเกิดแห่งทวิเหตุก- วิบาก ในสุคติภูมินั้นนั่นแล เป็นประธาน ท่านอาจารย์อนุญาตไว้ แล้วโดยอรรถ (โดยอธิบาย) ฯ เพราะเหตุนั้น ท่านอาจารย์จึงได้กล่าว คำมีอาทิว่า ทุคคติยมปน ดังนี้ 1 บทว่า ติเหตุเกสุ ความว่า บรรดาบุคคล 8 จำพวก เป็นต้น มีเหตุ ๒ ด้วยอำนาจอโลภะ อโทสะ อโมหะ ที่สหรคต