อธิบายปัจจเวกขณญาณในอภิธัมมัตถสังคหบาลี : หน้า 433/442

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 433 กิจ ๔ อย่างให้สำเร็จได้ บัณฑิตควรรับรอง เพราะแสดงกิจ ๔ อย่าง มีการไหม้ไส้เป็นต้น แห่งประทีปเป็นอาทิ และเพราะพระบาลีที่มา เป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ฯ หลายบทว่า เทว ตีณิ ผลจิตตานี ปวตฺติวา ความว่า ผลจิต ๒" หรือ ๓ ดวง เป็นไปแล้วในสันดานแม้ที่มีกิเลสถูกตัดขาดแล้ว ตาม สมควรแก่ความเกิดขึ้นของมรรค โดยเป็นธรรมชาตระงับดับความ เร่าร้อน ดุจน้ำที่คนเอาหม้อเทราดสถานที่ที่นำไฟออกกไปแล้ว เพื่อต้อง ผลจิตเหล่านั้นฯ บทว่า ปจจเวกขณญาณานิ ได้แก่ ญาณที่เป็น กามาวจรมีมรรคและผลเป็นต้นเป็นอารมณ์ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทาง หมายเอาตรัสไว้ว่า เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ความรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว ย่อมมี ฯ [อธิบายปัจจเวกขณญาณ] บัดนี้ เพื่อจะแสดงภูมิแห่งปัจจเวกขณญาณ ท่านอาจารย์จึงกล่าว คำเป็นต้นว่า มคฺคิ ผลญฺจ ฯ บรรดามรรคเป็นต้นเหล่านั้น บัณฑิต ย่อมพิจารณามรรคว่า เรามาแล้วด้วยมรรคนี้ ฯ ในลำดับแห่งการ พิจารณามรรคนั้น ย่อมพิจารณาผลของมรรคนั้นว่า อานิสงส์ชื่อนี้ เราได้แล้ว ฯ ในลำดับแห่งการพิจารณาผลของมรรคนั้นว่า อานิสงส์ชื่อนี้ ว่า ธรรมชื่อนี้ เรากระทำให้แจ้งแล้วโดยเป็นอารมณ์ ฯ ในลำดับ ๑. ส. มหาวาร. ๑๕/๕๔๗ ๒. โดยอนุโลมปาฐะอภิธัมมัตถสังคหะฉบับพม่าและสีหล จึงแปลอีกนัยหนึ่งว่า "เพราะผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวงเป็นไป... โดยเป็นธรรมชาต..." ให้สมกับคำอธิบายต่อไปนี้ไปที่ว่า เตส์ ปวตฺติยา ฯ