การวิเคราะห์ทุกข์และความดับทุกข์ในอภิธัมมัตถสังคหบาลี : หน้า 342/442

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 342 เมื่อมีการตั้งลงแห่งปัจจัยมีกรรมเป็นต้น เพราะกระทำวิเคราะห์ว่า ทุกข์ ย่อมเกิด จากตัณหานี้ ฯ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ชื่อว่าทุกขสมุทัย ฯ ที่ชื่อว่า ทุกขนิโรธ เพราะอรรถว่า เป็นที่ หรือเป็นเครื่องดับคือความไม่เกิด ขึ้นแห่งทุกข์ฯ ธรรมชาติที่ชื่อว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เพราะอรรถว่า ถึงความดับทุกข์ และเป็นเหตุดำเนินไปสู่ดับความดับทุกข์นั้นๆ [อธิบายปกิณณกธรรม] ธรรม ๖๕ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งเจตสิก (๕๒) สุขุมรูป ๑๖ และนิพพาน ๑ ย่อมถึงการนับว่า ธัมมายตนะ ในจำพวกอายตนะ และว่า ธัมมธาตุ ในจำพวกธาตุฯ คำว่า เสสา เจตสิก ได้แก่ เจตสิก ๕๐ ที่เหลือจากเวทนาและสัญญา ฯ ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงแยกเวทนาและสัญญาไว้แผนกหนึ่งฯ แก้ว่า เพราะ (เวทนา) เป็นความยินดีในวัฏฏธรรมและ (สัญญา) เป็น อุปกรณ์เกื้อหนุนความยินดีนั้น ๆ จริงอยู่ เวทนาเป็นไปด้วยอำนาจ คือความยินดีในธรรมที่มีภูมิ ๓ ๓ ฯ และเวทนานั้นมีความเป็นไปโดย อาการยินดีนั้น ด้วยอำนาจแห่งความสำคัญผิดว่างาม ในของที่ไม่งาม เป็นต้น ฉะนั้น สัญญาจึงเป็นอุปกรณ์แก่ความยินดีนั้น ๆ เพราะเหตุ นั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงแยกเวทนาและสัญญานั้นไว้ไว้ต่างหาก เพราะเป็นเหตุที่เป็นประธานแห่งสงสาร ฉะนี้แล ฯ สมจริงดังคำที่ท่าน อาจารย์กล่าวไว้ว่า เพื่อแยกแสดงส่วนที่ยินดีในวัฏฏธรรม และส่วนที่คอยส่งเสริมส่วนที่ยินดีนั้นต่าง