อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - การวิเคราะห์อายตนะ : หน้า 338/442

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 338 อาทิว่า จกฺขวายตน์ ฯ จักษุนั้นด้วย เป็นอายตนะด้วย เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าจักขวายตนะ ฯ แม้ในบทที่เหลือ ก็มีวิเคร วิเคราะห์อย่างนี้ ฯ [อธิบายการแสดงลำดับอายตนะ] ๆ บรรดาอายตนะ ๑๒ เหล่านั้น ในพวกอายตนะภายใน จักขวา ยตนะแจ่มชัด เพราะมีอารมณ์เป็นสนิทัสสนะและสัปปฏิฆะ (เห็นได้ และกระทบได้) เพราะฉะนั้น จักขวายตนะนั้น พระผู้มีพระภาค จึงทรงยกขึ้นไว้ก่อน ฯ ทรงยกอายตนะนอกนี้ ซึ่งมีอารมณ์เป็น อนิทัสสนะและสัปปฏิฆะ (เห็นไม่ได้แต่ถูกต้องได้) ขึ้นไว้ในลำดับ แห่งจักขวายตนะนั้น ๆ ในพวกอายตนะ (มีโสตายตนะเป็นต้น) แม้นั้น โสตายตนะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในลำดับแห่งจักขวายตนะ โดยรับ อารมณ์ซึ่งยังไม่มาถึงได้เหมือนกัน ฯ บรรดาอายตนะ ๔ มีฆ่านายตนะ เป็นต้นนอกนี้ ฆานายตนะตรัสไว้ก่อน เพราะมีความสามารถรับ อารมณ์ได้เร็วกว่า ๆ จริงอยู่ กลิ่นของโภชนะเป็นต้น เพียงแต่ วางไว้ข้างหน้า ก็กระทบที่ฆานะได้โดยฟุ้งไปตามลม ฯ แต่ตรัส ชิวหายตนะไว้ในลำดับแห่งฆานายตนะนั้น โดยเป็นไปเฉพาะที่เฉพาะ แห่งเพียงเอกเทศเหมือนกัน ฯ ในลำดับนั้นจึงตรัสกายายตนะซึ่งเป็นไป ทั่วกายทุกแห่ง ฯ ต่อจากนั้นตรัสมานตนะซึ่งสามารถรับอารมณ์ของ อายตนะทั้ง ๕ มีจักษุเป็นต้นได้ ฯ แต่พระผู้มีพระภาคตรัสอายตนะ ภายนอกมีรูปายตนะเป็นต้น ซึ่งเป็นอามรณ์แห่งอายตนะนั้น ๆ ตาม ลำดับแห่งอายตนะภายในมีจักขวายตนะเป็นต้น ตามที่กล่าวแล้ว ฯ ๆ