การพิจารณาไตรลักษณ์และวิปัสสนาญาณ : หน้า 424/442

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 424 กรรมฐานนั้น ฯ สัมพันธ์ความว่า มีการสงเคราะห์วิสุทธิ์ ด้วยนัย ๒ อย่าง ฯ [อธิบายไตรลักษณ์] ที่ชื่อว่าลักษณะ ก็เพราะอรรถว่า เป็นข้อควรกำหนด หรือเป็น เครื่องสำหรับจะกำหนด คือความไม่เที่ยง ชื่อว่าอนิจจลักษณะ ฯ ลักษณะคือความเป็นทุกข์ กล่าวคือความบีบคั้น คือความเกิดขึ้นและ ความเสื่อมไป เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าทุกขลัษณะ ฯ ก็ความไม่มีแห่ง อัตตา ที่ชนพวกอื่น กำหนดไว้ ชื่อว่าอนัตตา ฯ ลักษณะคืออนัตตา (ความไม่ใช่ตัวตน) นั้นแหละ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอนัตตลัษณะ ฯ การพิจารณาเห็นลักษณะทั้ง ๓ ชื่อว่าอนิจจานุปัสสนาฬิกา (การ พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้น) ) [อธิบายวิปัสสนาญาณ] ๆ ญาณที่เป็นไปด้วยอำนาจการพิจารณาธรรมมีขันธ์เป็นต้น โดย વ્ર หมวด ชื่อว่าสัมมสนญาณ ฯ ญาณที่เป็นไปด้วยอำนาจการตามเห็น ความเกิดและความดับ ชื่อว่าอุทยัพพยญาณ ฯ ญาณที่ปล่อยความเกิด เสีย เป็นไปแต่ในความดับ ชื่อว่าอุทยัพพยญาณ ฯ ญาณที่เป็นไปด้วย อำนาจการตามเห็นสังขารทั้งหลาย โดยเป็นของน่ากลัว ชื่อว่าภยญาณ ฯ ญาณที่เป็นไปด้วยอำนาจการเพ่งพิจารณษสังขารทั้งหลายที่เห็นว่าน่ากลัว โดยมีโทษ ชื่อว่าอาทีนวญาณ ฯ ญาณที่เป็นไปด้วยอำนาจความเบื่อหน่าย ในสังขารทั้งหลาย ที่ตนเห็นโทษแล้ว ชื่อว่านิพเพทญาณ (นิพพิทา